Thema's

Juridische aspecten

Eén verschil tussen lesbisch en hetero-ouderschap staat als een paal boven water: je moet meer regelen. Doe dat goed en doe dat tijdig. Want dat voorkomt later ernstige problemen.

Als twee vrouwen een kind krijgen, komt het kind op naam van de biologische moeder te staan. De sociale moeder krijgt juridisch niet automatisch een relatie tot het kind, ook niet als de lesbische ouders getrouwd zijn. Dat is in juridisch opzicht het cruciale verschil tussen lesbisch en hetero-ouderschap. Maar door veranderingen in het familierecht is het inmiddels mogelijk de zaak heel goed te regelen. Alleen moet je daar wel zelf het initiatief voor nemen.

Geboorteaangifte

Als jullie in zee gaan met een bekende donor, moet je afspreken of deze het kind gaat erkennen. Meestal zal dit niet gebeuren. Een vader die het kind heeft erkend, kan allerlei rechten doen gelden, bijvoorbeeld op een omgangsregeling. De meeste lesbische moeders kiezen daar niet voor. Als er geen erkennende vader is, komt op de geboorte-akte alleen de naam van de biologische moeder te staan. Het ligt voor de hand dat de sociale moeder de aangifte doet, maar zij kan helaas niet op de akte worden vermeld als ouder.

Voogdijakte

Een eerste manier om de positie van de sociale moeder te regelen, is de voogdijakte. Als biologische moeder kun je bij de notaris laten vastleggen dat de sociale moeder de voogdij krijgt als jij overlijdt. Het gaat om het vastleggen van een wens, maar in de praktijk honoreert de rechter deze wens altijd. In de akte kun je ook nog opnemen wie de voogdij krijgt als beide lesbische ouders zijn overleden. Het is erg belangrijk minimaal deze stap te zetten (maar nog beter is aanvragen van gezamenlijk gezag, zie hieronder). Een voogdijakte is simpel te regelen bij een notaris en kost niet veel. Regel je niets, dan heeft de sociale moeder geen enkel recht. Als dan de biologische moeder overlijdt, wordt het kind in principe aan haar familie toegewezen. Dat zullen jullie waarschijnlijk niet willen.

Gezamenlijk gezag

Een nog betere manier om de positie van de sociale moeder te regelen, is het aanvragen van gezamenlijk gezag. Dat moet via een advocaat, dus kost wat meer geld. Maar dan heb je ook iets. Je regelt dan namelijk niet meer alleen de situatie na overlijden van de biologische moeder. Gezamenlijk gezag betekent dat beide ouders als opvoeder in beeld zijn bij allerlei openbare instanties. Beide ouders kunnen dus namens het kind contacten onderhouden en beslissingen nemen tegenover school, gezondheidszorg, politie, noem maar op. Als de biologische moeder overlijdt, wordt de andere moeder automatisch voogd. Er zijn ook plichten aan verbonden: beide ouders zijn verplicht kind te verzorgen en op te voeden. En ze zijn beiden onderhoudsplichtig tot het kind 21 jaar is. Gezamenlijk gezag (in Nederland sinds 1998 mogelijk) is in de wet het onorthodoxe zusje van ouderlijk gezag. Het is bijna hetzelfde, maar niet helemaal. Gezamenlijk gezag moet je meestal aanvragen. Ouderlijk gezag wordt automatisch toegekend, als hetero-ouders een kind krijgen en als de vader het kind erkent. Ook zijn er verschillen op het vlak van het erfrecht. Het kind kan niet volgens het lage familietarief van de successiebelasting erven van de sociale moeder. Maar voor het overige weegt het gezag van beide ouders voor de wet even zwaar. In 2002 is de situatie nog meer gelijkgetrokken. Toen is vastgelegd dat gehuwde of geregistreerde vrouwenparen automatisch het gezamenlijk gezag krijgen over kinderen die tijdens het huwelijk of geregistreerd partnerschap geboren zijn. Zij hoeven dus nu geen aanvraag meer te doen. Voorwaarde is wel dat er geen andere ouder is. Dat is het geval wanneer de moeder zwanger is geraakt door inseminatie met zaad van een onbekende donor. Bij een aanvraag voor gezamenlijk gezag moet aan de volgende voorwaarden zijn voldaan:

  • De partner staat in een nauwe persoonlijke betrekking tot het kind en/of de partners staan in een nauwe persoonlijke betrekking tot elkaar. Het komt erop neer dat het kind kan opgroeien in een veilige en vertrouwde omgeving. De rechter beoordeelt op basis van de aangeleverde informatie of aan deze voorwaarde is voldaan.
  • Het belang van het kind mag niet in het gedrang komen. Dat betekent dat de ontwikkeling van het kind niet mag worden geschaad. En dat de relatie met de andere biologische ouder, als die er is, niet in gevaar mag komen. Kinderen van twaalf jaar en ouder worden door de rechter gehoord.
  • Is er een andere biologische ouder, dan geldt als aanvullende voorwaarde dat de indieners van het verzoek al minstens een jaar samen voor het kind moeten hebben gezorgd. 

Adoptie

En dan is er nog een derde manier om de positie van de sociale moeder te regelen: zij kan het kind adopteren. Sinds 2001 kunnen twee moeders of twee vaders een kind adopteren in Nederland, althans een Nederlands kind (de situatie rond buitenlandse kinderen is ingewikkeld en laten we hier even buiten beschouwing). Het verzoek kan direct na de geboorte van het kind door de partner van de biologische moeder bij de rechtbank worden ingediend. Een advocaat moet dat verzoek indienen. Na adoptie is de positie van de beide lesbische ouders geheel gelijkgetrokken, ook in het erfrecht. De procedure is ingewikkelder dan de hiervoor gegeven mogelijkheden, maar het is wel het beste van het beste. De toetsing gebeurt door de rechter. Vind je dit te omslachtig om te regelen, dan is het aanvragen van gezamenlijk gezag zeker een goed alternatief.  De belangrijkste voorwaarden voor het aanvragen van adoptie zijn:

  • De ouders moeten voorafgaand aan het verzoek ten minste drie jaar hebben samengeleefd.
  • De adoptie moet in het kennelijk belang van het kind zijn en het kind moet niets meer te verwachten hebben van de oorspronkelijke ouder(s). Dit criterium geldt voor alle adopties. In geval van een lesbisch ouderpaar betreft het laatste deel van de bepaling de donor. De rechter verlangt van de donor een verklaring dat deze akkoord is met de adoptie en zelf geen 'family life' met het kind onderhoudt. Voor deze verklaring zijn voorbeelden beschikbaar (zie bijvoorbeeld Mariëtte Hermans en Rita Buiting, Roze ouders, te verschijnen in 2008; of vraag een voorbeeld aan via de stichting voor lesbo- en homo-ouders Meer dan Gewenst (www.meerdangewenst.nl).

Komende veranderingen in adoptieregels

Binnenkort praat de Nederlandse Tweede Kamer over een nieuwe regeling die het voor meemoeders gemakkelijker maakt om ouder van hun kind te worden. In het Rapport lesbisch ouderschap van de Commissie Kalsbeek worden alle haken en ogen in kaart gebracht. Verwacht wordt dat over enige tijd meemoeders bij aangifte van het kind automatisch juridisch ouder worden, waardoor de tijdrovende, kostbare en vaak als onaangenaam ervaren adoptieprocedure overbodig wordt. Maar nu is nog de bestaande regeling van kracht.

Kijk op de website van het COC over het laatste nieuws over lesbisch ouderschap.